Modelin kavramları günlük dille. Her madde kısa bir tanım ve bir örnek taşır; teknik karşılığı için ilgili bölüme bağlantı verilir.
Modelin kendi sayılarından çıkan, birimsiz bir oran (ör. 17/54). Gözlemle yakınlığı bir sağlamadır, kanıt değildir.
Mesela: Mesela bir tahmin oyununda doğru sayıya yakın söylemek: iyi bir işaret, ama yöntemin doğru olduğunu tek başına göstermez.
Bir şeyin belli bir yönde, belli bir hızla taşınması; yoğunluk ile hızın çarpımı.
Mesela: Nehirde saniyede geçen su miktarı.
Genel göreliliğin ilkesi: uzay-zamanın ölçüsü (metrik) sabit bir sahne değil, dinamiğin kendisinin belirlediği değişkendir.
Mesela: Sahne dekoru oyunla birlikte şekil değiştirir; önceden kurulu değildir.
Erken evrendeki ses dalgalarının galaksilerin dağılımında bıraktığı yaklaşık 500 milyon ışık yılı ölçekli iz. Evrenin genişleme tarihini ölçmek için 'standart cetvel' olarak kullanılır (DESI).
Mesela: Mesela durgun bir göle atılan taşın halkalarının, su donduktan sonra bile buzda görünmesi.
Olay öncesi durum; hiçlik değil, toplanma kapasitesi taşıyan bir gerilim zemini. Sırası τ_pre ile kodlanır.
Mesela: Gerilmiş ama henüz bırakılmamış bir yay.
Bir formülün birimlerinin tutup tutmadığını kontrol etme yöntemi; metre, kilogram ve saniye iki yanda aynı çıkmalı.
Mesela: 'Hız = yol/zaman' formülünde iki yan da m/s verir; 'hız = yol × zaman' tutmaz.
Modelin birimsiz sayılarını kelvin, metre, saniye gibi birimli büyüklüklere bağlayan tek temel ölçek. Şu an bugünkü evren sıcaklığı T₀ ile ayarlanır; model içinden bağımsız türetimi açık görevdir.
Mesela: Mesela bir haritayı gerçek dünyaya bağlamak için bilinen iki şehir arasındaki gerçek uzaklığı bir kez ölçmek.
İlk çöküşte birlikte doğan yoğun ve seyrek iki taraf. Önce yoğun, sonra seyrek taraf içe çöker; bu sıra zamanın yönünü verir.
Mesela: Bir damla mürekkebin suda koyu merkezi ve açık kenarı.
Bir bölgedeki enerji yoğunluğunu, basıncı ve enerji akışını birlikte tanımlayan büyüklük. Einstein alan denklemlerinde uzay-zamanı büken kaynaktır.
Mesela: Mesela bir odadaki ısı, ışık ve hareket eden her şeyin enerjisinin tek bir tabloda toplanması.
Bir davranışın aniden değiştiği sınır değer; altında bir şey olmaz, üstünde olay başlar.
Mesela: Suyun 100 °C'de kaynaması gibi.
Her katmanda 14 kanalın taşıdığı eksi işaretli sayılar: 8 salınım kanalında aₙ, 6 çöküş kanalında bₙ (bₙ = 8/3 · aₙ). İlk katmanda −3 ve −8.
Mesela: Mesela bir kavşaktaki 14 yolun her birinden geçen araç sayısı; bazı yollar içeri, bazıları dışarı çalışır.
Einstein'ın 1915'te ortaya koyduğu kütleçekim kuramı: kütle ve enerji uzay-zamanı büker, cisimler de bu bükülmüş uzay-zamanda hareket eder.
Mesela: Mesela gerili bir çarşafa konan ağır bir topun çarşafı çökertmesi ve yanındaki bilyenin o çukura doğru yuvarlanması.
Bir büyüklüğün yerden yere ne kadar hızlı değiştiği; değişimin en dik yönü ve dikliği.
Mesela: Bir yokuşun eğimi: ne kadar dikse top o kadar hızlı yuvarlanır.
Yer katmanının dışındaki yedi katmandan her biri. n. kabuktaki çift sayısı 2^[(n+2)(n+3)/2]: 64, 1024, 32 768 … G₇ = 2⁴⁵ ≈ 35 trilyon.
Mesela: Mesela iç içe geçmiş, her biri bir öncekinden çok daha kalabalık yedi küre.
Evrenin bugünkü genişleme hızının (H₀) erken evren verisinden (Planck: yaklaşık 67.4 km/s/Mpc) ve yakın evren ölçümlerinden (SH0ES: yaklaşık 73 km/s/Mpc) farklı çıkması.
Mesela: Mesela aynı yolun uzunluğunu iki farklı cetvelle ölçüp iki farklı sonuç bulmak; ya cetvellerden biri hatalı ya da bilmediğimiz bir şey var.
Bir gaz bulutunun, basıncı kütleçekimini dengeleyemeyince kendi ağırlığıyla çökmeye başlaması; yıldız oluşumunun standart ölçütü.
Mesela: Yeterince büyük ve soğuk bir bulut, hiçbir dış etki olmadan kendi üzerine çöküp yıldız yapar.
Bir modelin ya da ölçüm aletinin, bilinen bir değere göre ayarlanması. Kalibrasyonla elde edilen değer tahmin sayılmaz.
Mesela: Mesela mutfak terazisini boşken sıfıra ayarlamak.
Karanlık enerjinin basıncının enerji yoğunluğuna oranı. w = −1 ise karanlık enerji zamanla değişmeyen bir sabittir; modelin tahmini w₀ ≈ −0.98'dir.
Mesela: Mesela bir balonun içindeki havanın ne kadar 'ittiğini' anlatan sayı; −1'den sapma, bu itişin zamanla değiştiğini gösterir.
Evrenin uzaysal olarak tam düz olması için gereken ortalama yoğunluk: 3H₀²/(8πG). Bugün metreküpte birkaç hidrojen atomu kadardır (≈ 10⁻²⁶ kg/m³).
Mesela: Mesela bir terazinin tam dengede durması için gereken ağırlık: daha azı bir yana, daha fazlası öbür yana devirir.
Çöküşün başlaması için toplanmanın aşması gereken sınır; kitap bunu 1'den büyük olup olmadığına bakılan boyutsuz bir sayıyla (Ξ_Kün) ölçer.
Mesela: Kum tepeciğine eklenen son tane: ondan önce hiçbir şey olmaz, ondan sonra tepecik kayar.
Potansiyelin merkeze toplanması bir eşiği aştığında, birikmiş potansiyelin içe doğru çöküşe dönüştüğü ilk yönlü dönüşüm. Model eşiği Ξ_Kün ≥ 1 koşuluyla tanımlar.
Mesela: Mesela barajda su seviyesinin kapağın dayanma sınırını aştığı an.
Modelde ilk oluşan yapı: 2 çift, yani 4 parçacık. Yer katmanı değildir; onun da merkezindedir.
Mesela: Mesela bir soğanın en ortasındaki küçük göbek.
Uzay ve zamanda iki nokta arasındaki uzaklığın ve sürenin nasıl ölçüleceğini belirleyen matematiksel yapı (g_μν). Genel görelilikte metrik, enerji tarafından bükülür.
Mesela: Mesela bir haritanın ölçeği: haritada 1 santimetrenin gerçekte kaç kilometre olduğunu söyler; metrik de uzay-zaman için bu işi görür.
Elektrik yükü olmayan, çok hafif ve maddeyle neredeyse hiç etkileşmeyen temel parçacık; üç türü vardır. Toplam kütleleri hem salınım deneyleriyle (alt sınır) hem kozmolojiyle (üst sınır) kısıtlanır.
Mesela: Mesela her saniye vücudunuzdan milyarlarca nötrino geçer ve hiçbiri iz bırakmaz.
Her parçacığın zıt yüklü bir ikizi vardır; yeterli enerji verilirse ikisi birlikte var olur, karşılaşırlarsa birlikte yok olur.
Mesela: Elektron ve pozitron: ikisini birlikte yaratmak için en az 1.022 MeV enerji gerekir.
Doğa sabitlerinden (c, G, ℏ) kurulan en küçük anlamlı uzunluk (1.6×10⁻³⁵ m), kütle (2.2×10⁻⁸ kg) ve en büyük kuvvet (1.2×10⁴⁴ N) gibi referans birimler.
Mesela: Planck uzunluğu, bir atom çekirdeğinin on milyar kere trilyonda biri kadardır.
Modelde başlangıcı ve sınırı olmayan, henüz hareket etmemiş ama harekete geçme kapasitesi taşıyan temel alan. Uzunluk ve zaman bu alanda henüz tanımlı değildir.
Mesela: Mesela gerilmiş ama bırakılmamış bir yay: hareket yok, ama hareket etme gücü içinde saklı.
Birikmiş (duran) enerji ile hareket enerjisi; toplamları korunur, yalnız biçim değiştirir.
Mesela: Barajdaki su: yüksekte dururken potansiyel, kapak açılıp akarken kinetik.
Uzunluk, mesafe ve önce/sonra ölçüsünün (metriğin) henüz olmadığı alan. Kitapta A_inf böyledir; metrik ilk çöküşle doğar.
Mesela: Cetvelin henüz icat edilmediği bir dünyada 'kaç metre' sorusunun anlamsız olması.
Bir sistemin kendi doğal ritmiyle salınması; kitapta iki tayfın kütleyi sırayla alıp vermesi bu ritimle anlatılır.
Mesela: Salıncağı tam zamanında itince gittikçe yükselmesi.
Gözlemle ölçülmüş bir değerin modele girdi ya da kontrol amacıyla verildiği durum. Bağımsız tahmin sayılmaz.
Mesela: Mesela bir bölme işleminin sonucunu çarpma yaparak kontrol etmek.
Bir kütlenin, kendi çekiminden ışığın bile kaçamayacağı kadar sıkıştığı sınır boyut; kara deliklerin ufku. Kitap Kün eşiği için bunu referans alır.
Mesela: Dünya'yı bir misket büyüklüğüne sıkıştırsanız kara delik olurdu.
Başlangıcı olan ama bitişi öngörülmeyen, tek yönlü açılım: katmanlar, iç evrenler, genişleyen evren.
Mesela: Bardaktan dökülen su: başlangıcı belli, geri toplanmaz.
Kitapta her denklemin ve iddianın ne kadar sağlam olduğunu gösteren işaret: [MAT] matematik, [KESİN] koşullu kesin, [ADAY] aday karşılık, [ÖNGÖRÜ] sınanabilir tahmin, [TUTARLI] uyumlu ama zorunlu değil, [AÇIK] çözülmemiş.
Mesela: Mesela bir ilacın kutusundaki 'klinik olarak kanıtlanmış' ile 'araştırılıyor' ifadeleri arasındaki fark.
Kitapta 'çok büyük' demek değildir: uzay ve zaman öncesi, koordinat atfedilemeyen olabilirlik zemini (A_inf).
Mesela: Ressamın aklındaki resim fikri: tuval ve ölçü yok, ama resim olabilme kapasitesi var.
Merkez çekirdeğin çevresindeki ilk katman: 14 kutup, her kutupta 8 çift, toplam 112 çift. G1 gök kabuğuyla aynı katman değildir.
Mesela: Mesela 14 kollu bir yıldızın her kolunda 8 çift boncuk.
Olayların tek yönde, geri alınamaz biçimde sıralanması. Kitapta ilk ardışık çöküşle (t₁ < t₂) kurulur; standart fizikte entropi artışıyla açıklanır.
Mesela: Kırılan bardak kendiliğinden birleşmez.
Modelde maddenin ve yapının, dağılmak yerine bir merkeze doğru içe akarak oluşması. Kitabın adındaki 'Sonsuz Çöküş' bu sürecin sürekli ve katman katman tekrarlandığını anlatır.
Mesela: Mesela bir lavabodaki suyun gidere doğru dönerek toplanması.
Bir miktarın her eşit sürede aynı oranda azalması; yarıya inme süresi hep aynıdır.
Mesela: Soğuyan çay, azalan radyoaktif madde, sönen çan sesi.
Potansiyel alanın iç düzeninin sırası; 'önce şu, sonra bu' vardır ama akan zaman yoktur. Fiziksel zaman değildir.
Mesela: Yemek tarifindeki adımların sırası; ocak yanmadan zaman akmaz.