Yöntem: tek çapa, ayar yok

Bir teorinin değeri, ölçümden önce doğru söylediği sayılardadır. Ölçümü gördükten sonra sayı ayarlamak her teoriyi her ölçüme uydurabilir; bu yüzden ayarlanmış bir uyum hiçbir şey kanıtlamaz. Bu sitedeki bütün sınamalar üç kurala ve bir kapıya dayanır.

Üç kural

1. Tek çapa. Gemi denizde bir yere çapa atar ve gerisini o noktaya göre bulur. Sisteme evrenin tarihinden yalnız bir ölçüm verilir: bugün uzaydan her yönden gelen zayıf ışımanın sıcaklığı, 2,725 derece Kelvin (eksi 270,4 °C). Bu sayı çok kesin ölçülmüştür ve sistemin ölçeği ondan gelir.

2. Öteki her şey tahmindir. Sistem kendi oranlarıyla bu tek ölçümden geriye ve ileriye doğru hesap yapar: evrenin genişleme hızı, yaşı, bebeklik çağındaki ses dalgaları, madde ile ışığın dengelendiği an, son on milyar yıldaki genişleme… Her tahmin en güncel ölçümle karşılaştırılır. Hesaplar, Planck uydusunun ekibinin de kullandığı açık kaynaklı yazılımla (CAMB) yapılır; yaklaşık formül kullanılmaz.

3. Ayar yok. Tahmin yapıldıktan sonra hiçbir sayı oynanmaz. Sisteme fazladan bir bilgi vermek gerekirse bu bir çapa defterine yazılır ve o sonuç "girdi" sayılır, başarı sayılmaz. Hedef, defterde tek bir kozmolojik çapanın kalmasıdır.

Bir de çapraz sınama yapılır: çapa başka bir ölçüme atılır (örneğin evrenin yaşına) ve aynı tarih çıkıyor mu diye bakılır. Doğru bir sistem, çapa nereye atılırsa atılsın aynı evreni vermelidir.

Renkler ve hata payı

Her ölçümün bir hata payı vardır: aynı masayı beş kez ölçersen beş biraz farklı sonuç bulursun. Bilim insanları bu oynamanın tipik büyüklüğüne σ (sigma) der. Sistemin tahmini ölçümden kaç σ uzaktaysa renk ona göre verilir:

• Yeşil — uyuyor: 2σ'dan yakın. Bu kadarlık fark şans eseri sık sık olur.
• Sarı — yakın: 2σ ile 5σ arası. Dikkat çeker, ama karar için erken.
• Kırmızı — uyuşmuyor: 5σ'dan uzak. Fizikte "keşif" de "çürütme" de bu eşikle anılır.
• Gri — girdi: ölçüme bakılarak verilen sayı; sınama sayılmaz.

Rastlantı testi

Bir duvara rastgele ok atıp sonra her okun çevresine hedef çizen biri usta bir okçu sayılmaz. Sayılar için de aynısı geçerli: elinde birkaç sayı (2, 3, 7, 8, 14) varsa bunlarla yüzlerce formül kurabilir ve bazılarının bir ölçüme yakın çıkmasını sağlayabilirsin. Bu yüzden her sayısal eşleşmeye şu sorulur: aynı sayılarla kurulabilecek benzer formüllerden kaçı aynı yakınlıkta? Çoksa eşleşme rastlantıdan ayırt edilemez. Bunu Önce ok, sonra hedef sayfasındaki makineyle kendin deneyebilirsin.

Yayın kapısı: beş soru

Sitede bir iddia ancak şu beş soruyu geçerse kesin sonuç sayılır:

1. Doğa hakkında mı? İddia ölçülebilir bir şey söylemeli; tanım, benzetme ya da sayım yetmez.
2. Sistemden mi türüyor? Sayı sistemin kendi mantığından çıkmalı; ölçüme bakılarak sonradan seçilmemeli.
3. Rastlantı testini geçiyor mu? Aynı sayılarla kurulabilecek benzer formüller aynı başarıyı göstermemeli.
4. Ayar var mı? Tek çapa dışında hiçbir sayı ölçüme göre oynanmamış olmalı.
5. Güncel ölçümle karşılaştırıldı mı? En yeni ölçümle, kaynağı ve tarihi gösterilerek.

Kapının iki kademesi var:

• Kesin sonuç: beş sorunun hepsini geçen ve ölçümle uyuşan iddia. Bugün bu kademede iddia yok.
• Kayıtlı öngörü: doğa hakkında, ayarsız ve güncel ölçümle karşılaştırılmış, ama türetimi ya da rastlantı testi henüz tamamlanmamış iddia. Tarihiyle ve "ne çıkarsa yanlış olur" cümlesiyle kayda geçer; gelecekteki ölçüm karar verir. Kapının hangi sorusunda eksik olduğu kartında görünür.

Kapıdan geçemeyen iddialar arşivde "aday" olarak durur. Sınanıp tutmayanlar ise saklanmaz: Sonuçlar sayfasında kendi bölümleri vardır. Yalnız tutanları göstermek bilime değil reklama yakışır.

Başarı kimin?

Karnedeki bazı sayılar (örneğin ışığın serbest kaldığı an) çoğunlukla standart fiziğin, yani atom fiziğinin ve genel göreliliğin sonucudur; sistemin payı küçüktür. Her satırda başarının kime ait olduğu yazılır: sistem, ortak (sistemin oranları ve standart fizik) ya da standart fizik. Sistemin kendi payı, Sistem bölümündeki beş sayıdır.

Kitap nasıl değişir?

Bu kitap bir teoridir: ölçüm başka bir şey söylerse kitap değişir. Her değişiklik eski ve yeni hâliyle, gerekçesi ve kanıtıyla kayda geçer (değişiklik kayıtları); hiçbir değişiklik sessiz olmaz. Çalışma her saat kendi kendine ilerler; yalnız önemli gelişmeler Gelişmeler sayfasında görünür ve her akşam günün sade bir özeti yazılır.

Bilimsel ayrıntı: istatistik ve araçlar

• Uzaklık: (sistem − ölçüm) / σ_ölçüm. Birden çok ölçüm birlikteyse χ² = Σ dᵀ C⁻¹ d (korelasyonlarla) ve p-değerinden eşdeğer σ. Tek parametreli karşılaştırma, birlikte ölçülen büyüklüklerde (ör. w₀ ile wₐ) uzaklığı abartabilir; kartlarda bu belirtilir.
• Eşikler: ≤ 2σ uyuyor, 2–5σ yakın, > 5σ uyuşmuyor. Normal dağılımda |fark| > 2σ olasılığı ≈ %4,6; > 5σ olasılığı ≈ 5,7 × 10⁻⁷.
• Rastlantı testi (bakılacak yer etkisi): aynı sayı tabanı ve aynı kurallarla kurulabilen ifade uzayı sayılır; ölçüm penceresine düşen farklı değer sayısı ve rastgele bir seçimin tutma olasılığı yazılır.
• Hesap aracı: CAMB 2.0.5 (Lewis, Challinor, Lasenby 2000). Işınım yoğunluğu T₀'dan; N_eff = 3,044; Σm_ν = 0,059 eV (salınım deneylerinin alt sınırı, tek kütleli nötrino); düz evren; z_eq CAMB'ın tanımıyla. Sağlama: aynı kod Planck 2018 en iyi uyumuyla 100θ* = 1,0412 ve DESI DR2 BAO χ² = 32,0 verir.
• Ölçüm kaynakları: Planck 2018 (arXiv:1807.06209), SPT-3G + ACT + Planck (arXiv:2506.20707), DESI DR2 (arXiv:2503.14738), DES Y6 (arXiv:2601.14559), Local Distance Network (A&A 708, A166, 2026), FIRAS (Fixsen 2009, arXiv:0911.1955).
• Ayrıntılı hesaplar: CAMB tam hesap notu, çapa karnesi.