Sitede geçen en önemli kavramlar, birer çizim ve gündelik bir örnekle. Bir kavramı bilmeden bir sayfayı anlamak zor olur; buradan başlamak her zaman serbest.
Var olan her şey: bütün yıldızlar, galaksiler, ışık, uzay ve zaman. Görebildiğimiz kısmı bile akıl almaz büyüklükte.
Mesela: Evrende yaklaşık iki trilyon galaksi olduğu, her birinde milyarlarca yıldız bulunduğu tahmin ediliyor.
Bilimde: Gözlemlenebilir evrenin yarıçapı ≈ 46 milyar ışık yılı; yaşı ≈ 13,8 milyar yıl.
Işığın bir yılda gittiği yol: yaklaşık 9,5 trilyon kilometre. Bir uzaklık birimidir, zaman değil. Işık saniyede yaklaşık 300 000 km gider ve hiçbir şey ondan hızlı gidemez.
Mesela: Güneş'ten sonra en yakın yıldız 4,2 ışık yılı uzakta: ışığı bize 4 yılda geliyor.
Bilimde: 1 ışık yılı ≈ 9,46 × 10¹² km; kozmolojide megaparsek (≈ 3,26 milyon ışık yılı) kullanılır.
Galaksiler arasındaki uzaklığın zamanla büyümesi. Galaksiler uzayda kaçmıyor; uzayın kendisi genişliyor.
Mesela: Üzerine nokta çizilmiş bir balonu şişirince noktalar birbirinden uzaklaşır.
Bilimde: Genişleme hızı H₀ (km/s/Mpc): her megaparseklik uzaklık için saniyede kaç km uzaklaşma.
Uzak bir galaksiden gelen ışığın dalgası yolda uzay genişledikçe gerilir ve rengi kırmızıya kayar. Ne kadar çok kaymışsa ışık o kadar eskidir.
Mesela: Bir yayı çekince halkaları açılır; ışığın dalgası da öyle uzar.
Bilimde: 1 + z = gözlenen dalga boyu / çıkan dalga boyu = evrenin o andan bu yana kaç kat büyüdüğü.
Evren yaklaşık 380 000 yaşındayken serbest kalan ilk ışığın bugünkü sönük parıltısı. Her yönden gelir; sıcaklığı 2,725 derece Kelvin.
Mesela: Fırından çıkmış bir tepsinin uzun süre yaydığı hafif sıcaklık gibi.
Bilimde: FIRAS: T₀ = 2,72548 ± 0,00057 K; ışık z ≈ 1 090'da serbest kaldı.
Kelvin, en soğuk olabilecek noktadan (mutlak sıfırdan) sayılan sıcaklık ölçeğidir. 0 K = −273,15 °C.
Mesela: Uzayın sıcaklığı 2,7 K, yani yaklaşık −270,4 °C; buzun eridiği sıcaklık 273 K.
Bilimde: Evren genişledikçe ışımanın sıcaklığı düşer: T = T₀ (1 + z).
Kütlesi olan her şey. Bildiğimiz madde (atomlar) maddenin yalnız altıda biri kadar; geri kalanı ışık saçmayan ama kütleçekimiyle varlığını belli eden karanlık madde.
Mesela: Galaksiler, görünen yıldızlarının tutabileceğinden çok daha hızlı döner; onları bir arada tutan görünmeyen bir madde olmalı.
Bilimde: Planck 2018: Ω_b h² = 0,0224, Ω_c h² = 0,120; atomlar maddenin ≈ %16'sı.
Evrenin genişlemesini hızlandıran, ne olduğu bilinmeyen etken. Gücü w adlı bir sayıyla ölçülür: w = −1 hiç değişmeyen bir itiş demektir.
Mesela: Bir balonu şişiren elin gücü: hep aynı mı, zamanla azalıyor mu?
Bilimde: Durum denklemi w = basınç / enerji yoğunluğu; w(a) = w₀ + wₐ(1 − a).
Evrenin bugünkü toplam enerjisinin ne kadarının madde olduğu. Ölçümler yaklaşık %30–32 diyor; geri kalanın neredeyse tamamı karanlık enerji.
Mesela: Bir pastayı 54 dilime bölsek, sistem 17 dilimin madde olduğunu söylüyor.
Bilimde: Ω_m = ρ_m / ρ_kritik; sistemin değeri 17/54 = 0,3148.
Evren gençken sıcak gaz bir çorba gibi çalkalanıyordu. Bu dalgaların izi kozmik fonda ve galaksilerin dağılımında hâlâ görülür; gökteki tipik boyları çok kesin ölçülmüştür.
Mesela: Bir havuza atılan taşın halkaları donup kalsaydı, halkanın boyundan taşın ne zaman atıldığını bulabilirdin.
Bilimde: Ses ufku r_drag ≈ 147 Mpc; gökteki açısı 100θ* = 1,04110 ± 0,00031 (Planck).
Bir şeyi sayıyla belirlemek. Her ölçümün bir değeri ve bir oynama payı vardır.
Mesela: Termometre 36,6 der; ölçümü üç kez tekrarlarsan 36,5 ve 36,7 de görebilirsin.
Bilimde: Sonuç 'değer ± hata' diye yazılır; hata çoğunlukla %68 güven aralığıdır (1σ).
Bir ölçümün doğal oynama payının tipik büyüklüğü. Bir tahminin ölçümden 'kaç σ' uzak olduğu, farkın şansla açıklanıp açıklanamayacağını söyler.
Mesela: 2σ'dan küçük fark sık olur; 5σ'dan büyük fark şansla milyonda birden az olur.
Bilimde: Normal dağılımda |fark| > 2σ olasılığı ≈ %4,6; > 5σ olasılığı ≈ 5,7 × 10⁻⁷.
Dünyanın nasıl işlediğini anlatan kurallar bütünü. Bir harita gibidir: ne kadar güzel olursa olsun, değeri araziyle karşılaştırılınca anlaşılır.
Mesela: Hava durumu modeli yarın yağmur yağacağını söyler; yarın bakarız.
Bilimde: Standart kozmoloji modeli ΛCDM altı serbest sayıyla bugünkü ölçümlerin çoğunu açıklar.
Ölçüm yapılmadan önce söylenen ve yanlış çıkabilecek sayı. Bir teorinin gerçek gücü öngörülerindedir.
Mesela: Halley, bir kuyruklu yıldızın 1758'de döneceğini önceden söyledi ve kuyruklu yıldız döndü.
Bilimde: Sitede öngörüler tarihiyle ve 'ne çıkarsa yanlış olur' cümlesiyle kaydedilir.
Teoriye verilen tek ölçüm. Gerisi bu tek sayıdan hesaplanır ve ölçümle karşılaştırılır.
Mesela: Gemi bir yere çapa atar ve konumunu ona göre bulur.
Bilimde: Bu sitede çapa: kozmik fonun bugünkü sıcaklığı T₀ = 2,72548 K.
Sonucu bildikten sonra bir sayıyı ölçüme uyacak biçimde değiştirmek. Ayarlanmış bir uyum hiçbir şey kanıtlamaz.
Mesela: Sınavdan sonra cevap anahtarına bakıp kendi kâğıdını düzeltmek gibi.
Bilimde: Ayarlı sayılar çapa defterine yazılır; karnede 'girdi' sayılır.
Çok sayıda deneme yapılınca bir tanesinin tutması şaşırtıcı değildir. Bir eşleşmenin anlamlı olup olmadığını anlamak için kaç denemenin içinden çıktığına bakılır.
Mesela: Bir sınıfta iki kişinin aynı gün doğmuş olması şaşırtıcı görünür; ama 23 kişilik bir sınıfta olasılık yarı yarıya.
Bilimde: Bakılacak yer etkisi: olası ifadelerin uzayı sayılır, isabet olasılığı hesaplanır.
Önceden söylenmiş, sonra ölçümle tutmuş ve başka kolay bir açıklaması olmayan sonuç. Tek bir uyum kanıt değildir.
Mesela: Bir arkadaşın yazı-turayı bir kez bildi: şans. On kez üst üste bildi: belki bir şey biliyor.
Bilimde: Sitede kanıt değeri için beş soruluk yayın kapısının hepsi geçilmelidir.
Aynı desenin küçüldükçe tekrar etmesi.
Mesela: Brokolinin bir çiçeğini kopar: küçük bir brokoli gibidir; onun bir parçası da öyle.
Bilimde: Sistemde iç evren dallanması Uₘ = 14ᵐ: 14, 196, 2 744 …
İç içe geçmiş kabuklar. Sistemde merkezden dışa: çekirdek, yer katmanı ve yedi gök kabuğu.
Mesela: Soğanın halkaları gibi; ama her halka bir öncekinden çok daha kalabalık.
Bilimde: Gₙ = 2^((n+2)(n+3)/2): 64, 1 024, 32 768 … G₇ = 2⁴⁵.